Хэдхэн хоногийн дараа болох Ардын хувьсгалын 88 жилийн ойн баяр наадамд отгон аварга Д.Сумъяабазарын зодоглох эсэх талаар бөхийн хорхойтон ам уралдан ярьцгааж байна. Түрүүлэх бөхийн тоонд зүй ёсоор орох залуу аварга барилдахгүй бол наадмын өнгө нэгээр дутах нь тодорхой билээ. Олны ам дамжсан энэ яриа ортой эсэхийг тодруулахаар залуу аваргатай уулзаж ярилцлаа.

-Удахгүй болох улсын наадамд таныг барилдахгүй гэх шуугиан олны дунд гараад байна. Энэ үнэн үү? Үнэн бол чухам ямар шалтгаанаар улсын наадамдаа зодоглохгүй болов?
-Би 1986 оноос бөхөөр хичээллэж, 1988 онд улсын наадмын хүүхдийн барилдаанд анх зодоглон түрүүлээд дараа жил нь үзүүрлэж байлаа. Түүнээс хойш томчуудтайгаа хүч үзэж, давахдаа давж, унахдаа унан сайн муу хэлүүлсээр улсын наадамд 20 жил барилджээ. Харамсалтай нь тохой, өвдөгний бэртлийн улмаас улсын их баяр наадмаа анх удаа өнжих болчихоод байна. Уяулж сурсан морь гэдэг шиг энэ олон жил барилдсан болохоор наадамдаа барилдахгүй гэхээр сэтгэл санаа таатай биш л байна.

-Хэзээ авсан бэртлийн урхаг улсын наадмыг өнжихөд хүргэв?
-1998 оны сорилгоор Б.Ганбат заантай барилдаж байгаад авсан тохойны гэмтлийг бүрэн эдгээгээгүйн хор уршиг одоо гарч байна. Түүнээс хойш мөн ч олон удаа сэдрээж хүндрүүллээ. Дээр нь өнгөрсөн жил олимпийн өмнө циркт бэлтгэл хийж байгаад өвдгөө гэмтээчихсэн. Одоо жаахан сагс тоглоод гүйхээр л хавдаад алхахад хэцүү болоод байна. Мөн ажил байдлын улмаас бэлтгэлээ бүрэн базаах боломж хомс боллоо. 200 гаруй хүний амьдралыг дааж, авч яваагийн хувьд үүнд хариуцлагатай хандах хэрэгтэй. Бөх, ер нь спортын талбарт бие, сэтгэлээ 100 хувь зориулж байж амжилт гаргана. Одоогоор миний хувьд ийм боломж алга. Би ажлыг хийсэн шиг хий, эс бөгөөс чадахгүй бол хоосон дүр эсгэх хэрэггүй гэсэн зарчмыг баримталдаг.

-Аливаа гэмтэл, бэртлийг оношлоод эдгэх хугацааг нь тодорхойлдог. Та хэзээ дэвжээндээ эргэн гарах вэ?
-Би цагаан сарын өмнө гэмтлээ амжиж эмчлүүлээд барилдчих санаатай Японд очсон. Гэтэл тийм санааны зоргоор болчихдог юм биш байна. 14 хоногт эмчлүүлээд барилдана гэсэн бодолтой очсон надад япон эмч нар бүтэн жилийн эмчилгээ шаардлагатай гэж хэлсэн. Энэ мэт олон шалтгааны улмаас энэ жилийн наадамд зодоглож чадахгүй болчихлоо. Бас жил, ус ч орлоо. Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд арван хэдэн мянган үзэгч, дэмжигчийн уухайгаар аварга цол авчихаад барилдахгүй гэж хэлэх эрх надад байхгүй. Дараа жил тодорхой зорилго тавьж барилдана аа.

-Барилдахгүй ч гэсэн та наадмын галаа эргэж тойрч байгаа байх?
-Бөхгүйгээр намайг, миний амьдралыг төсөөлөшгүй. Хэдий гэмтэлтэй гэж байгаа ч долоо хоногт 2-3 удаа тогтмол бэлтгэл хийдэг хэвээрээ. Маргааш (өнөөдөр) Өвөрхангайн галдаа очно гээд ажил, төрлөө амжуулах гээд сууж байна. Би улсын баяр наадамдаа түрүүлж чадахгүй байлаа ч барилдсанаараа эндээс сэтгэлийн таашаал эдэлдэг. Одоо А.Сүхбат аваргыг хар л даа. Зодог тайлсан ч гэсэн шавь нараа, бэлтгэж байгаа залуучуудынхаа араас гүйгээд бөхтэйгөө ойр л явна шүү дээ.

-Түрүү, үзүүрийн бөхийн өнгийг тодорхойлдог та энэ жилийн наадамд ийнхүү үзэгчийн байр сууринаас оролцох нь ээ. Наадмын өнгийг хэрхэн харж байна вэ?
-Д.Ганхуяг арслан маань дээгүүр барилдах байх аа. Түүний хувьд байнгын бэлтгэлтэй, их спортоор сайн барилддаг гээд давуу тал их бий. Гол нь тэр өдрийн өнгө, ам яаж авах, учраатайгаа хэрхэн барилдахаас их шалтгаална. Д.Цэрэнтогтох аварга, Б.Ганбаатар арслан наадмын өдрүүдэд заавар, зөвлөгөөгөө өгөх биз. Мөн манай галд Т.Санчир, Б.Сангисүрэн, Б.Батдорж нарын улсын цол авахад гайхахааргүй залуучууд бий. Өөр галынхнаас харахад жил бүр улсын цол авах бөхөөр нэрлэгддэг Увсын А.Бямбажаваас эхлээд олон залуугийн тухай ярьж болно. Гол нь тэдний биеийн болон сэтгэлзүйн бэлтгэл хэр хангагдсанаас зорилгодоо хүрэх эсэх нь шийдэгдэнэ.

-Г.Өсөхбаяр аварга та хоёрыг үй зайгүй сайн найз гэдгийг Монголын ард түмэн сайн мэднэ. Найзын хувьд, ойр дотны хүний үүднээс энэ наадамд далай аваргыг яаж барилдах бол гэсэн таамгаа хэлнэ үү?
-Өсөхөө бид хоёр 1990 онд залуучуудын шигшээ багт орсноос хойш нөхөрлөж явна. Тэмцэлдэхдээ тэмцэлдэж, дэмжих үедээ дэмжиж байсан. Найзын хувьд Өсөхөөгөө цолоо хамгаалж түрүүлээсэй гэж бодож байна. Хөдөлмөрлөсөн хугацаа, гаргасан хөлс, туршлагын хувьд одоо барилдаж буй хэнээс ч хол илүү. Гол нь амаа яаж авах, наадмын өдрүүдэд хэрхэн барилдахаас амжилт нь шалтгаална.

-Дөрөвдүгээр сарын сүүлчээр болсон Монгол туургатны наадмын талаар танаас асуухгүй өнгөрч болохгүй. Энэ арга хэмжээ ард түмний санаанд гойд нийцсэнийг хэлэх нь зүйтэй болов уу. Харин саяхан МҮБХ-ны тэргүүн Р.Нямдорж эсрэг байр суурьтай буйгаа илэрхийлснийг олж уншсан. Энэ талаар таны бодлыг сонсъё?
-Тэд хэтэрхий “вакуум” орчинд орчихжээ. МҮБХ-ны удирдлагууд ард түмэн юу хүсч байгааг, хөрсөн дээр юу болж буйг мэдэхээ больтлоо хөөрсөн байна. Монгол бөхийн өргөөг бүтээн босгосон гэх мэт тэр хүмүүсийн хийж байгуулсныг нь үгүйсгэхгүй. Гэхдээ болж бүтэхгүй зүйл их байна. Японы үндэсний спортоор огт өөр хэл, соёлтой, өөр улсын хүн барилдаж болоод байхад яагаад монгол бөхөд үүнийг хэрэгжүүлж болохгүй гэж. Ялангуяа монгол туургатнууд. Тэд наадамд ирээд чадаж байвал улсын цол авч түрүүлэг л дээ. Одоо бид жалга дов, нутаг нугын үзлээс салах цаг болсон. Энэ л монгол бөхийн хөгжилд чөдөр тушаа болж байгаа. Монгол туургатны наадмын хоёр дахь нь Өвөр Монголд наймдугаар сарын 5-7-нд болох хуваарьтай байгаа.

-Чөлөөт бөхийн холбоо эрс шинэчлэл хийж, бүтэц зохион байгуулалтаа өөрчлөөд хэдэн сар л болж байна. Үүнд гар бие оролцож яваагийн хувьд ажлын үр дүн, ирээдүйн талаар танаас асуумаар байна?
-Чөлөөт бөх бол Монголыг дэлхийд таниулсан манай ууган спортын нэг. Харамсалтай нь 1990-ээд оны эхэн үеэс уруудсаар шинэчлэлийг зайлшгүй шаардаж эхэлсэн. Талцсан байдал, их хэрүүлийн улмаас холбооны хурал дээр гавъяат дасгалжуулагч Д.Адъяатөмөр гуай зүрх нь зогсож байлаа. Гэхдээ бид өнгөрснөө ярихгүй, зөвхөн урагшаа харъя гэсэн бодлоготой ажиллаж байна. Одоо бол бидний хувьд ажил төрлийн маргаан байхаас талцсан, нутаг нуга харсан, тал тохой татсан байдал үгүй болсон.

Аливаа зүйл хөгжих гол үндэс нь зөв бодлогоор санхүүжилтээ зөв хийхэд байдаг. МЧБХ-ны ерөнхийлөгч Л.Чинбат ах, “Алтай констракшн”-ы Х.Бат-Эрдэнэ нарын олон хүний хөрөнгө санхүү, сэтгэл санааны дэмжлэгээр ажил урагштай явж байна. Нэгдмэл энэ байдлаас амжилт гарах нь тодорхой. Дээдэх нь суудлаа олохгүй бол доодох нь гүйдлээ олохгүй гэсэн үг байдаг даа. Үүнийгээ цэгцэлсэн хойноо бид тамирчдаасаа амжилт нэхэх эрхтэй болно.

-Зарим нэг сонин хэвлэлд Асашёорюү аваргыг 30 нас хүртлээ сүмогоор барилдаад дараа үндэсний бөхөөр хүч үзнэ гэсэн мэдээлэл гарсан…
-Шууд хэлчихье. Тийм юм огт байхгүй.

-Хэрэв Асашёорюү аварга мэргэжлийн сүмод яваагүй бол… гэсэн таамаг яриа олны дунд явдгийг та мэдэж байгаа байх. Үнэхээр Дагваа аварга үндэсний бөхөөр барилдсан бол хэр хэмжээнд хүрэх байсан бол?
-Үүнд би олон тайлбар хэлэхгүй. Аварга аваргаараа төрдөг гэсэн үг байдгийг л дурдъя даа.

-Долгорсүрэн зааны хөвгүүд бүгд бөхөөр барилдаж, тодорхой амжилтад хүрсэн. Үүнээс хоёр нь бөхийн өөр төрөлд аваргууд болжээ. Та нар хоорондоо үндэсний бөхөөр барилддаг уу? Тийм бол хэн нь түлхүү давамгайлдаг вэ?
-Би аварга дүүтэй өнгөрсөн жил үндэсний бөхөөр барилдсан. Тэгэхэд тав барилдаад нэг л давж байлаа. Нэг давсан маань бараг хайн шахуу. Мэдрэмж сайн, мэх огт хийлгэхгүй шүү.

-Нэгэн үеийн зургаан залуу зааны барилдааныг бөхийн хорхойтнууд үгүйлдэг нь нууц биш. Тэднээс гурав нь аварга, хоёр нь гарьд цол авчээ. Та үеийн хүчтэнүүдийнхээ онцлогийг дурдвал манай уншигчдад сонин байх болов уу? Нөгөө таван зааны хэнийг нь аргалахад хамгийн хэцүү байсан бэ?
-Цэрэнпунцаг гарьдыг давах ганц л арга бий. Дан шуудагтай байхад Пунцаг ахыг аргалах боломж арай их. Хэрэв давхар шуудагдчихвал давах тухай саналтгүй. Хамгийн хэцүү нь Өсөхөө. Харин аварга болсон жил маань Баянаа аварга Өсөхөөг давах аргыг зааж билээ. Үүнийг тэр болгон хүмүүс мэдэхгүй болов уу. 2006 оны тавдугаар сард “Irish Pub”-д хооллож суутал Баянаа аварга ороод ирсэн. Тэгээд бид ойр зуурын юм ярилцаж байтал “Чи яагаад Өсөхөөг барахгүй байна? Уг нь чамд боломж байгаа шүү дээ” гэсэн. Өсөхөөтэй Сүхбат, Цэрэнпунцаг, Ганбаттай барилддаг шигээ нягт үзэх хэрэггүй, харин Сүхбат шиг л унахаас айлгүй задгай барилд гэж зөвлөсөн.

Үнэхээр ч аваргын зөвлөгөөгөөр би Өсөхөөг давсан даа. Тэр барилдааны бичлэгийг эргээд харвал би дандаа баруун хутгах, хавсрах мэх хийсэн байгаа. Харин унасан барилдаанууд маань яг өөрийнхөөрөө солгой золгож, хүлээгээд баглуулсан байдаг. Сүхбаттай бол эсрэгээр, барилдааны хэмнэл, хөдөлгөөнд нь орж болохгүй. Хий гаргалгүй нягт барилдахгүй бол ямар ч үед юу ч ирж мэднэ. Гантогтохтой шигшээ багт чөлөөт бөхөөр олон жил хүч үзсэн болохоор бие биенийхээ юу хийдэг, яадгийг маш сайн мэддэг. Тиймээс барилдахад арай дөхөм. Гантогтохтой дээгүүр гарын барьц булаацалдсан барилдаан хийхэд хөл нь эзэнгүй явдаг дутагдал бий. Үүнийг анзаарч сүүлийн давсан барилдаанууддаа дандаа хавираа, хутгаа хийсэн байдаг. Ганбаттай босоо золговол өнгөрөө. Түүнтэй цээж хөндий, тааз доошоо барилдвал тогтож болно.

-Ярилцсанд баярлалаа. Гэмтлээ хурдан эдгээгээд ард олноо баясгаарай.