Д.НАНЖИД. “Өдрийн шуудан” сонины наадмын дараах дугаарт гарсан

 

Хэтэрхий хүлээсэн зүйл сэтгэлд хүрдэггүй. Их санасан газар есөн шөнө хоосон гэдэг үг ч бий. Монголчууд Хүннү гүрний 2220, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 805, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 100, Ардын хувьсгалын 90 жилийн ойн баяр наадмын хүчит 1024 бөхийн барилдааныг хоног тоолон хүлээсэн. Гэвч төсөөлж байснаас огт өөрөөр өрнөж, сэтгэлийн цэнгэл эдлүүлж эс чадлаа. Олон даваатай наадам болж, тэр хэрээр өндөр цолд хүртэх боломж бөхчүүдэд байсан. Харин тэд үүний төлөө байдгаараа зүтгэж, жудгаа уландаа гишгэсэн нь тун тоогүй. Нөгөөтэйгүүр хөлийн цэц гэж өвгөчүүд, засуул гэж малгайны өлгүүрүүд төрийн наадмыг баллах ажилд оройлон оролцсон нь наадамчдын эгдүүцлийг туйлд нь хүргэв. Бид энэ наадмыг хожим маргаан будлианаар нь эргэн санах биз ээ.

 

Х.Баянмөнх аварга 10 жилийн дараа төрийнхөө наадамд зодоглов

Энэ жил 68 насны босго алхсан, Увс аймгийн Хяргас сумын харьяат, Монгол Улс, ЗХУ-ын гавьяат тамирчин, Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар, ХХ зууны манлай бөх, даяар дуурсагдах далай даян дархан аварга Хорлоогийн Баянмөнх түүхт ойгоо хүндэлж, түмэн олондоо хүндэтгэл үзүүлж, баяр наадамдаа зодоглон зүүн талын тэргүүн магнайд гарав. Алдарт их аварга Х.Баянмөнх хамгийн сүүлд улсын наадамд 10 жилийн өмнө, Ардын хувьсгалын 80 жилийн ойгоор барилдсан тул ард түмэн халуун дотноор хүлээн авсан юм. Сонирхуулахад Х.Баянмөнх аварга анх удаа нэгийн даваанаас эхлэн зүүн талыг тэргүүлэн барилдсан нь энэ. Учир нь түүнийг зодоглосон наадам бүрт дархан аварга Ж.Мөнхбат барилдсан тул эхний даваанаас баруун талыг тэргүүлдэг байв. Ж.Мөнхбат аварга нэгэнтээ “Дөрвөдийн хүүг зүүний магнайд гаргахгүй” гэж хэлээд бөөн дуулиан тарьж байсан. Наадмын өмнөхөн “Х.Баянмөнхийг ба­рилдвал би ч зодоглоно” гэж байсан ч тийм зүйл болсонгүй. Х.Баянмөнх аваргыг наадмын өмнөх өдөр Хүй долоон худагт морь малтайгаа ноцолдож байхад Баяр наадмыг зохион байгуулах комиссоос утасджээ. Олон тэгш ой давхацсан түүхт ойн наадам монгол бөхийн дээд цолтон болох дархан аваргагүй болох гээд байсан тул аваргыг зодоглохыг хүссэн аж. Аварга ч энэ бүхнийг бодолцож үзээд, 11-ний өглөө гэрээрээ орж зодог шуудгаа аваад очсон юм.

Нэгийн даваа эхлэхэд дархан аварга Б.Бат-Эрдэнэ, даян аварга А.Сүхбат, улсын аварга Д.Сумъяабазар, улсын гарьд Б.Гантогтох, мэргэжлийн сүмогийн 68 дахь аварга Асашёорюү Д.Дагвадорж нарын олны дунд хүлээлт үүсгээд байсан бөхчүүд барилдахгүй нь тодорхой болов. Харин олон­хийн таамаглаж байсанчлан “Бээ­жин-2008” зуны олимпийн наад­мын аварга, хөдөлмөрийн баа­тар, гавьяат тамирчин Н.Түв­шинбаяр аймгийн арслан цо­лоо дуудуулан барилдсан юм. Баяр наадмын өмнө жүдо бөхийн Үндэсний шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагч, гавьяат дасгалжуулагч, ардын багш Ч.Насантогтох хөдөлмөрийн баатар цол хүртээд байсан. Насаа багш наадамд шинэхэн цолынхоо тэмдгээр гоён ирж, шавь нартаа зааж зөвлөж байв. Жүдо бөхийн шигшээ багийн тамирчдаас улсын арслан Д.Ган­хуяг, Х.Мөнхбаатар, улсын заан М.Баяржавхлан, улсын начин Э.Энхбат нар наадамдаа хүч үзэх нь тодорхой. Харин үндэсний бөхөөр голлон барил­даж чаддаггүй жүдочдоос Н.Түвшинбаяраас гадна аймгийн арслан Х.Цагаанбаатар /Мон­гол Улсын хөдөлмөрийн баа­тар, гавьяат тамирчин/, А.Давааням, Б.Ариун-Эрдэнэ, аймгийн начин С.Ням-Очир, Б.Амба­сэлмаа, сумын заан Д.Төмөр­хүлэг, Б.Сугаржаргал нар зодоглолоо. Энэ дундаас улсын харцага Ч.Даваадорж агсны хүү Төмөрхүлэгийг он­цолмоор. Жүдо бөхийн 60 кг-ын жинд барилддаг тэрбээр олонх бөхөөс хоёр дахин бага жинтэй байсан. Бие жижигтэй ч бэлчээр томтой нэгэн болохоо харуулж, төрийнхөө есөн хөлт цагаан тугийг хоёронтаа тойроод авсан.

Баяр наадмын хөтөлбөрт хү­чит бөхийн барилдааны нэгийн даваа 12:10 цагт эхлэх байсан ч цагаар хоцорсон. 1024 бөх барилдсан тул засуул, гарын даа нарт ихээхэн хүндрэл учирч байлаа. Тэд залуучуудыг танихгүй тул хэд дахин дуудаж, зарим нь 20-30 минутын дараа гарч ирж байв. Сүүлд сонсох нь ээ, Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд ун­даа зардаг хүмүүс бөхчүүдийн суудал руу чиглүүлсэн өсгөг­чийг өөр тийшээ харуулсан тул залуучууд нэрээ сонсохгүй ийн удсан аж. Ингэсээр байтал 16:30-д өндөрлөх ёстой нэгийн даваа сунжирч, хоёр цаг гаруйн хугацаагаар сунаж, энэ хэрээр наадамчдыг чилээв.

 

Төв цэнгэлдэхэд байрлуулсан гэрэл төрийн наадмыг аварлаа

Ер нь 1024 бөхийн барилдаан хоёр өдөрт багтахгүй болжээ. Ийм тооны бөх 50 жилийн дараа буюу 2001 онд Ардын хувьсгалын 80 жилийн ойгоор зодоглож байсан. Ний нуугүй хэлэхэд тухайн үед монгол бөхийн ертөнц найрааны намагт гүн шигдсэн, ихэнх барилдаан жүжиг болдог байлаа. Өөрөөр хэлбэл, гурваас долоогийн да­ваанд үнэн шударгаар хүч үзэх нь нэн цөөн байсан тул тун шуурхай болдог байв. Тийм байхад наадам арай л гэж хоёр өдөрт багтсан түүхтэй. Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд дөр­вөн жийп машин оруулж, гэрэлд нь дархан аварга Б.Бат-Эрдэнэ, даян аварга А.Сүхбат /ту­хайн үед улсын арслан цол­той байсан/ нар барилдаж, төрийн наадмын түрүү бөх тодорч байв. Үүнээс таван жилийн дараа буюу 2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн наадмаар 1024 хүчтэн зодоглосон. Барилдаан долдугаар сарын 11-13-нд гурван өдөр болсон тул оройтох асуудал гараагүй.

Харин энэ жилийн наадам арай л гэж хоёр өдөрт багтлаа. Нэгийн даваа сунасан тул хоёрын даваа эхлэх гэж бөөн юм болов. Гарын даа нар нэгийн давааны 32 дүйзээс шалгарсан 512 бөхөө тулгах гэж удсан биз ээ. Гэсэн ч энэ бүгдийг анх­наасаа тооцож, хө­­төл­бөртөө тус­гаж өгсөн бол наадамчдыг чи­лээхгүй байх­сан. 16:40 цагт эх­лэх хуваарьтай хоёрын даваа 19:00-д эхлээгүй байсан тул Төв цэн­­гэлдэхэд цугларсан  наадамчид эсэргүүцэж, шүгэлдэж эхэлсэн. Энэ үед тэнгэрт хар үүл бөөгнөрч, удалгүй аадар бороо сад тавьж, хоёрын даваа эхлэх эсэх нь тун ч эргэлзээтэй болж ирсэн. Борооноос гадна нар жаргах дөхсөн нь наадамчдын сэтгэлийг чилээсэн юм. Гэсэн ч энэ жилийн наадмыг Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд байрлуулсан гэрэл аварлаа. Ингэснээр хоёрын даваа хожуу ч гэлээ эхэлж, бөхчүүд хүчтэй салхитай бороотой байсан ч барилдлаа.

Энэ даваанд дээгүүр хүч үзэх магадлалтай байсан улсын начин Д.Лхагвадорж жүдо бөхийн шигшээ багийн тамирчин, аймгийн начин С.Ням-Очирт /тэрбээр 73 кг-д барилддаг/ унасан нь бөхийн тааврыг ихээхэн будлиулсан. Харин “Цагаан нөмрөгтнүүд”-ээс аймгийн арслан Х.Цагаанбаатар энэ давааг гэтэлж чадсангүй. Тэрбээр Завхан аймгийн заан И.Батсайхантай таарч, нэлээн санаачлагатай барилдсан ч аргагүй жин, бярны зөрүүгээр өвдөг шороодов. Энэ давааны хамгийн сүүлчийн барилдаанд аймгийн арслан А.Давааням аймгийн арслан С.Ариунбилэгийг өвдөг шороодуулаад туг тойроход цаг 23:30 болж байв. 20:20 цагт өндөрлөх ёстой хоёрын давааны барилдаан золтой л дараагийн өдөртөө үргэлжилчихсэнгүй.

 

Гурвын даваа барилдаан биш болжээ

Энэ давааны зүүн жигүүрийг ув­сынхан эзэгнэлээ. Тэргүүн маг­найд дархан аварга Х.Баян­мөнх, дагаварт улсын аварга О.Балжинням, гуравт улсын арслан Б.Ганбат гарсан. Багш, шавь гурвыг харсан Увс аймгийн харьяат хэн ч болов нутгаараа бахархан суусан биз. Дархан аварга Х.Баянмөнх алдар цолоо дуудуулаад, аймгийн арслан А.Алтанхуягийг амлан авч барилдаад өвдөг шороодов.

Нэгэн нэртэй бөх “Гурвын даваа барилдаан биш болжээ” гэж хэлсэн нь бий. Улсын цолтой ахмад бөхчүүд нутаг нугын хүү, шавь нараа гар амар давуулдаг жишиг тогтоод олон жилийн нүүр үзэж байна. Аймгийн арслан Г.Ганням улсын заан О.Одгэрэл, цэргийн арслан Ч.Санжаадамба улсын заан Ч.Гочоосүрэн, аймгийн арслан Б.Гончигдамба улсын харцага М.Дармаабазар, аймгийн арслан Б.Батдорж улсын начин Ш.Батхуяг, аймгийн арслан Р.Пүрэвдагва улсын начин Б.Хүрэлбаатар, аймгийн арслан Ш.Жаргалсайхан улсын начин Г.Бат-Амгалан, аймгийн арслан М.Эрдэнэбат улсын начин Б.Бадрал, аймгийн арслан Ё.Эрдэнэжаргал улсын начин А.Хатансайхан, аймгийн арслан Б.Сангисүрэн улсын начин Д.Пүрэвсүрэн, аймгийн арслан Ц.Нямдорж улсын начин Ц.Цэрэнчимэд, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайхан улсын начин Ш.Зоригт, аймгийн арслан С.Батсуурь улсын начин Б.Насандэлгэр гэсэн нутгийн ах нараар гар амар давлаа. Түүнчлэн улсын заан Ц.Баярсайхан /аймгийн арслан Д.Батжаргал/, улсын начин Б.Бадам-Очир /аймгийн арслан Ба.Батжаргал/ хүргэндээ, улсын харцага Г.Намсрайжав /аймгийн начин Н.Батсуурь/ төрсөн хүүдээ, улсын начин Т.Энхтуяа /аймгийн арслан Т.Энхтайван/ төрсөн дүүдээ, улсын начин Х.Түвшинсанаа /аймгийн заан Ч.Бямбадорж/ хамаатны дүүдээ даваа бэлэглэв. Мөн улсын начин Б.Адъяахүү шавь, бас хүргэний нутгийн бөх аймгийн арслан Ш.Мөнгөнбаатарыг, улсын начин Б.Одхүү сайн найз улсын заан М.Баяржавхлангийн ах аймгийн арслан М.Баяр­сайханыг, улсын начин Р.Ганхуяг нэг дэвжээний бөх айм­гийн арслан С.Багахүүг да­вуулав. Энэ мэтчилэн найр тавьсан барилдаан олон болсон. Харин давааны төгсгөлд улсын цолгүй бөхчүүд хоорондоо оноол­тоор таарч, үнэн хүчийг шав­хан барилдлаа.

 

Хороо найруулж, оноолтоо тохируулдаг уу

Дөрвийн давааг оноолтоор барилдуулах болсноос хойш найраа эрс багассан. Тиймээс алдар цолтой, ахмад бөхчүүдийн хувьд энэ даваа л шүдний өвчин нь болчихоод байгаа гэхэд хилсдэхгүй. Оноолтоос бүх зүйл шалтгаалах болохоор наадамчид чих тавин хүлээж суусан. Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн тайлбарлагч оноолт уншиж байснаа гэнэт “Уучлаарай оноолт хийхэд алдаа гарчээ. Зөв оноолт ирэхэд дахин зарлана” гэсэн нь үзэгчдийн эгдүүцлийг хүргэсэн. “Хороо найруулж, оноолтоо тохируулах нь” хэмээн хардсан хэрэг.

Үнэндээ баруун талын тэргүүн магнайд гарсан О.Балжинням аварга амны бөхөө давна гэдэг бэрх. Түүнтэй оноолт таарсан сумын заан Б.Сугаржаргалыг барилдахаар гарахын өмнө улсын заан Ж.Ганболд тэргүүтэй увсынхан очиж, хэсэг юм ярина билээ. “Хэвт” гэсэн үүрэг өгсөн биз. Энэ үед үзэгчид эрс дургүйцэж, “Ганболд оо зайлаарай” гэж орилсны дараа заан холдов. Барилдаан эхлээд удаагүй байхад Б.Сугаржаргал “хэвтээд” өгнө билээ. Ийнхүү О.Балжинням аварга дөрөв давж, начин төрүүлэх зам нь саадгүй болж ирэв. Харин албан шахалтаар өвдөг шороодсон Б.Сугаржаргал нүдэндээ нулимс­тай наадмын дэвжээг орхисон.

Ховд аймгийн харьяат айм­гийн арслан Ч.Цогбаярыг нут­гийн ах, улсын өсөх идэр начин Ц.Лхагвасүрэнтэй таарсныг наадамчид ихэд сэжиглэн хүлээн авсан. “Өмнөх жилийн ба­рилдаанд иймэрхүү тааруулах зүйл мэр сэр гарч байсан” гэсэн яриа байдгаас тэр. Энэ үед сэтгүүлчид нэг, хоёрын давааны оноолтыг тулгаж үзсэний эцэст санаатай тааруулаагүйг нь “олж тогтоосон” юм. “Төрийн наадмаар тоглох эрх хэнд байхсан билээ” гэж бодогдох ч “Монгол бөхийн булхайт ертөнцөд юу ч болж мэднэ” гэсэн болгоомжлол маань гээгдсэнгүй.

Давааны төгсгөлд сайхан барилдаанууд гарсан. Олимпийн аварга Н.Түвшинбаяр улсын начин Ц.Содномдоржтой таарс­ныг хамгийн хатуу оноолт гэж хэлж болохоор. Хүч ихтэй Со начин илүүрхлээ. Түүнчлэн энэ жилийн цагаан сарын түрүү бөх Ш.Мөнгөнбаатар болон Т.Энхтайван, Р.Пүрэвдагва, Ж.Амартүвшин, Р.Түвшинбаатар нарын аймгийн шилдэг арс­лангууд өвдөг шороодож, ирэх жилийн наадмыг хүлээхээс өөр замгүй болов. Харин улсын начин Н.Батзаяа аймгийн арс­лан А.Сүмбээд унасан хэрнээ тахимаа өгөлгүй яваад өгөв.

 

Улсын начны ханш 150 сая төгрөгт хүрчээ

Тавын даваанд аймаг, цэргийн цолтой 33 бөх боссоны 15 нь улсын цолтны их гэр бүлд багтав. Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын харьяат С.Багахүү, Хөвсгөл аймгийн Төмөрбулаг сумын харьяат М.Эрдэнэбат, Увс аймгийн Хяргас сумын харьяат С.Батсуурь, Ховд аймгийн Чандмань сумын харьяат Ч.Цогбаяр, Баянхонгор аймгийн Бууцагаан сумын харьяат Ж.Чулуунбат, Ховд аймгийн Мянгад сумын ха­рьяат Г.Алтангэрэл нарын аймгийн арслангууд нутгийн ах нарынхаа буянаар улсын начин цолыг зовлон багатай хүртлээ. Ам угтуул сонссон хэн бүхэн эдгээр бөхчүүдийг тав давахад нь эргэлзээгүй. Дээрх залуусыг цолонд хүргэсэн бөхчүүд дотор энэ ажилдаа гаршсан нэг нь ч бий, хийж сурч буй нь ч бий. Наадамчин олон Говь-Алтай айм­гийн Эрдэнэ сумын харьяат улсын заан Б.Соронзонболдыг сайн барилдах байх хэмээн итгэл хүлээлгэж суусан. Гэвч нутгийн бөхдөө тахимаа өгчихлөө. Га­дуур “65 сая төгрөгөөр бууж өгсөн” гэх яриа байна. Түүнийг өвдөг шороодсоны дараа “Ин­гээд О.Одгэрэл, Ч.Батзориг нар шиг шөвгөрдөггүй, начин төрүүлдэг заан болох нь дээ” хэмээн халаглах хүн цөөнгүй байв. Үнэхээр ч дээрх заанууд 10 жилийн өмнө энэ сайхан цолыг хүртсэнээс хойш нэг ч шөвгөрөөгүй, начин төрүүлэх ажлыг дээд түвшинд гүйцэтгэж яваа нь хэн бүхэнд ил. Түүнчлэн “Б.Соронзонболд тав давсан ч сэргээшийн шалгалтад унах юм чинь ингээд байхаас яах вэ” гэх нэгэн ч байв.

Энэ жил улсын начин цол 150 сая төгрөгийн үнэ хүрсэн гэнэ. Бөхийн хорхойтнууд олон жил барилдаж буй, Завхан аймгийн Идэр сумын харьяат аймгийн арслан Ш.Жаргалсайханыг тав давахад баярлаж суусан. Гэхдээ түүнийг дээрх тооны мөнгөөр начин цолд хүрсэн гэх яриа чих дэлссэн нь тоогүй. Энэ жил дор хаяж заан болно гэгдэж байсан Төв аймгийн Баянцогт сумын харьяат улсын харцага Ө.Даваабаатар шахаж түрүүлээд амархан унаад өгсөн нь ийм учиртай байж.

Өмнөговь аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн арслан Б.Сумъяа Булган аймгийн Гурванбулаг сумын харьяат улсын гарьд И.Доржсамбууг өвдөг шороодуулж, улсын цолны босго алхсан. Үүний төлөө зарлагадсан төгрөг нь овоо хэдэн тэг араасаа чирсэн  сурагтай. Ямартай ч Булганыхан И.Доржсамбуу гарьдад ам муутай байна. А.Сүмбээ, А.Отгонбаатар гэсэн нутгийн хоёр аймгийн арсланг авалгүй, өөр нутгийн, хэний ч танихгүй залууг цолд хүргэж өгсөнд тэр гэнэ.

Гэхдээ тавын даваанд хэдэн сайхан барилдаан гарч, чанартай начингууд төрсөн. Улсын харцага Ө.Бат-Орших хэн бүхний бэргэж байсан Архангай аймгийн Хашаат сумын харьяат цэргийн хурц арслан Ч.Санжаадамбыг шилж амлаад харгүй сайхан барилдаад бараагүй бол Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын харьяат айм­гийн арслан А.Батмөнх улсын өсөх идэр начин Б.Чинзоригийг, Архангай аймгийн Чулуут сумын харьяат аймгийн арслан Б.Амарзаяа улсын харцага Ц.Магалжавыг, Төв аймгийн Баянхангай сумын харьяат аймгийн арслан Б.Батмөнх улсын начин Ш.Тогтохбаярыг, Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын харьяат аймгийн арслан Ц.Одбаяр улсын харцага Л.Пүрэвжавыг өвдөг шороодуулав. Тавын давааны төгсгөлд аймгийн шилдэг дөрвөн арсланг хэн ч амлалгүй үлдэж, хоорондоо оноолтоор барилдахад Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат Б.Гончигдамба Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сумын харьяат А.Алтанхуягийг, Өвөрхангай аймгийн Тарагт сумын харьяат Б.Сангисүрэн Булган аймгийн Гурванбулаг сумын харьяат А.Отгонбаатарыг хаяж начин цол хүртлээ. Үнэн хүчээрээ улсын цолны босго алхсан бөхчүүдийн сэтгэлийн хөдөлгөөн хүртэл хүчтэй байх аж.

Их ойн жил 1024 бөх барилдсан тул нэг даваа хөнгөрсөн ч гэж хэлж болно. Тиймээс улсын начин цолтнууд харцага, заан цолонд тэмүүлсэн гэж хэлж болно. Тавын даваа өндөрлөхөд улсын начингуудаас Г.Эрхэмбаяр, Т.Өсөх-Ирээдүй  нар цо­лоо хоёр дахиа, Ж.Бат-Эрдэнэ, А.Цацабшир, Ц.Содномдорж нар анх удаа баталсан байв. Үнэндээ одоогоос арваад жилийн өмнө сайндаа л улсын начин цолтой нэг бөх шөвгөрдөг байсантай харьцуулахад мундаг үзүүлэлт билээ. Энэ дундаас Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын харьяат Г.Эрхэмбаярыг магтмаар, бас зэмлэмээр. Түүнийг нутгийн арслан Б.Дэлгэрсайханыг амлахад “Өгөх нь дээ” гэсэн хүн олон байсан ч үнэн хүчийг үзсэн нь сайн хэрэг. Гэхдээ барилдаан жаахан маргаантай болсны дараа тахим авалгүй туг тойрсон нь үзэгчдэд таалагдаагүй.

 

Ч.Санжаадамба наадамчдыг чилээв

Жил бүрийн наадмын хамгийн тайван даваа бол зургаагийнх байдаг. Учир нь улсын цол хүртсэн залуус нутгийн ах нартаа даваа бэлэглэж, том цолтнууд цөөхөн хазайдаг билээ. Төрийн наадамд түрүүлэх зорилго өвөрлөж байсан улсын арслан Б.Ганбат, Х.Мөнхбаатар, улсын гарьд Н.Ганбаатар нар энэ жишгээр гар амар давсан. Харин улсын заан М.Өсөхбаяр үеэл ах улсын харцага Д.Баасандоржийг амалж аваад даваагаа бэлэглэчихлээ. Уг нь бөхийн хорхойтнууд түүнийг энэ жил түрүүлэх гол бөхөөр нэрлэж байсан юмсан. Ах, дүүс хоёр жилийн өмнөх наадмын энэ даваанд яалт ч үгүй тунахад М.Өсөхбаяр давж, байсан. Харин энэ жил таарахгүй байх бүрэн боломж байсан. Гэсэн ч 13 бөхөөс ахыгаа авсан нь энэ. Магадгүй хэт хаширласан биз ээ. Түүнчлэн улсын арслан Д.Азжаргал 23 бөхөөс нэр сонссон хэрнээ арал чацтай начин А.Цацабширыг амалж, нэг их хүч үзэлгүй өвдөг шороодчих юм. Говьсүмбэрийн арслан Дорноговийн начинг эрт амласныг бодохоор нутаг зүгээ харсан гэж болохоор.

Энэ давааны 16 барилдааны гуравт нь том цолтой бөх өвдөг шороодсон бөгөөд нөгөөх нь улсын арслан Д.Ганхуяг юм. Тэрбээр начингийн болзол хангаад байсан Г.Алтангэрэлийг амалж барилдаад уначихав. Ямар нэгэн элдэв булхайгүй, үнэн хүчийг шавхсан сайхан барилдаан болсон нь хэн бүхний нүдэнд ил байсан. Тиймдээ ч Д.Ганхуяг арслан тахимаа өгөхдөө ихэд харамсангуй байв. Арга ч үгүй биз. Үзүүрлэхэд л улсын аварга цол хүртэх байсан болохоор.

Энд нэг зүйлийг дурдахгүй өнгөрч болохгүй. Эргээд л баяр наадмын зохион байгуулалтын тухай ярих нь. 12-ны өдөр улсын наадамд амжилттай оролцсон сурчид, харваачид, түрүүлж, айрагдсан морьд Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд орж ирж, төрийн тэргүүнээсээ шагналаа авч, алдар цолоо  дуудуулдаг. Гэхдээ энэ бүхэн бөхийн барилдааны давааны завсар болдог тул бүх зүйл ойлгомжой байдаг байв. Харин энэ жилийн наадам цагаасаа нэлээн хоцорсон тул зургаагийн даваатай зэрэгцээд морьд цоллож эхэллээ. Энэ үед бөхийн тайлбарлагч нарт хэн хэнийг амласныг зарлах боломж олдоогүй тул наадамчид тун их төөрөлдсөн.

Энэ даваанд шинээр начны болзол хангасан цэргийн арслан Ч.Санжаадамба, аймгийн арслан Б.Сангисүрэн нарыг хэн ч амалж авсангүй тунав. Ар, өврийн хангайн хүчтэй арслангууд үндсэн цагт хаялцсангүй. Ингээд барьц сонгох болоход Ч.Санжаадамбын аз таарсан. Гэвч тэр боломжоо ашиглаж чадаагүй. Харин Б.Сангисүрэнг барьц сонгох болоход Ч.Санжаадамба бариулахгүй маягласаар наадмыг цаг хагас уях нь тэр. Энэ үед наадамчид “Санжааг хас, Санжааг хас” гэж хоолой нийлүүлэн орилолдоод ч хөлийн цэцүүд хоёр бөхийг барилдуулах гэж огт шавдуулаагүй билээ. Жилдээ ганц тохиох улсын наадамд унах хэцүү. Гэхдээ нэгэнт дүрмэндээ захирагдаад барьцаа өгөхөөс хойш, ташаагаа тулчихаад барилдахгүй зогсоод байх нь тийм ч сайхан харагдаагүй. Цэргийн хурц арслан ингэж “новширч” байж нэг юм барьц өгч, хаяж, улсын харцага цолны болзол хангалаа. Түүнтэй хамт Сэлэнгэ аймгийн Орхонтуул сумын харьяат улсын өсөх идэр начин Т.Өсөх-Ирээдүй, Дорноговь аймгийн Эрдэнэ сумын харьяат улсын начин А.Цацабшир, Хөвсгөл аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат улсын начин Ц.Содномдорж, Ховд аймгийн Мянгад сумын харьяат аймгийн арслан Г.Алтангэрэл нар анх удаа зургаа давав.

 

Хөлийн цэцүүд дүрмээ баримталсангүй

Харуй бүрий болж байхад долоогийн даваа эхлэхэд Цэнгэлдэх хүрээлэнгийн гэрэл ассангүй. Наадамчид “Гэрлээ асаа” гэж хэсэгтээ орилсон ч ту­сыг олоогүй. Өнгөрсөн жилийн наадмын түрүү бөх Б.Ганбат арслан арал чац ойролцоогоор нь заан М.Баяржавхланг амалсан ч дан хавируулаад дор нь орж, аварга болох мөрөөдлөө адаглаад нэг жилээр хойшлуулахад хүрэв. Улсын арслан Х.Мөнхбаатар, улсын начин Ж.Бат-Эрдэнэ нарын барилдаан тун маргаантай болж, хөлийн цэцүүд дүү цолтонг нь давуулсан. Телевизийн бичлэг ха­рахад Х.Мөнхбаатарыг дав­сан уу гэхээс унасан гэж хэ­лэ­хэд хэцүү л юм билээ. Хө­лийн цэцүүдийг барилдааныг нягтлахдаа телевизийн бичлэг харахыг санал болгосон ч огт ойшоогоогүй нь харамсалтай. Ингээд Ж.Бат-Эрдэнэ тахим авалгүй туг тойрч, улсын заан цолны болзол хангав. Харин үндсэндээ “хэлмэгдсэн” Х.Мөнхбаатар наадмын дэвжээг орхихыг хүсэлгүй удтал зогсч, хөлийн цэцүүдэд хандаж өргөдөл гаргаад ч тусыг олсонгүй.

Энэ жилийн баяр наадмын долоогийн даваа монгол үндэсний бөхийн барилдааны дүрэмд маш том цоорхой бийг харуулав. Долоогийн даваанд тунасан цэргийн арслан Ч.Санжаадамба улсын начин Ц.Содномдоржоос барьц сонгож, хаяж явах мөчид хөлийн цэцүүдийн ширээ тээг болоодохлоо. Энэ тухай дүрмэнд юу ч байдаггүй аж. Хаяж явсан Ч.Санжаадамба барьцаа авахыг хүссэн, нэгэнт барьц задарсан тул Ц.Содномдорж өөрийн­хөөрөө барихыг хүссэн. Ин­гээд л хөлийн цэцүүд шийдвэр гаргалгүй цаг гаруй болж, үзэгчдийн тэвчээр алдагдаж эхэлсэн билээ. Удаж удаж дахин шодуулахад Ч.Санжаадамбад дахин аз тохиолоо. Тэрбээр барьцаа хангалттай авсан ч хаяж чадсангүй, алдсан. Энэ үед засуулууд барилдааныг зогсоогоод нөгөө бөхөд нь барьц сонгуулах дүрэмтэй. Ч.Санжаадамбыг барьцаа алдах мөчид засуулууд барилдааныг зогсоох гэж үзсэн, Ц.Содномдоржийн хөдөлгөөн ч “Барьц задарчихлаа” гэдгийг хэлж байв. Гэсэн ч цэргийн хурц арслан тэр чигт нь зүтгэсээр дайраад хаячихлаа. Энэ тохиолдолд Ц.Содномдорж барьц сонгох ёстойг бөхийн дүрмэнд тодоос тод бичээд өгчихсөн. Гэсэн ч улсын арслан, заан, харцага, начин цолтой ахмад хөлийн цэцүүд дүрмийнхээ дагуу шийдвэр гар­гаж чадалгүй, өрсөлдөгчид нь даваа өгсөн нь тун харамсалтай. Ч.Санжаадамба учраагаасаа тахим ч авалгүй туг тойрч, улсын заан цолны болзол хангаснаа зарлав. Уг нь түүнд бөхийн хорхойтнууд хайртай байсан юм. Харин энэ жилийн наадмаар тун ч жудаггүй нэгэн болохоо чамгүй батлаад авсан. Үнэндээ түүнийг туг тойрох, улсын заан цолоо хүртээд Төв цэнгэлдэх хүрээлэн тойрох мөчид алга ташиж баяр хүргэхээсээ илүү шүгэлдэж, эсэргүүцэх, ундааны сав шидэх хүн олон байв. Хохирогч Ц.Содномдорж долоогийн даваа өндөрлөсөн ч барилдааны талбай дээр нүдэндээ нулимстай чигээрээ зогссоор байсан. Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн гэрэл 21:05 цагт нэг юм аслаа.

 

Шинэ аварга, шинэ арслан төрөх нь тодорхой болов

Уг нь монгол бөхөд тахим авсныхаа дараа туг тойрдсон. Харин наймын даваа эхэлсний дараа Х.Мөнхбаатар, Ц.Содномдорж нар өнгөрсөн даваанд маргаантай барилдсан бөхчүүддээ тахимаа өгч, жудагтай нэгэн болохоо нотлов. Гэсэн ч үүнээс хойш хөлийн цэцүүдээс үүдэлтэй будлиан үргэлжилсэн. Үнэндээ насны эрхээр хөлийн цэцүүд барилдааныг гүйцэж харж чадахгүй болжээ. Тэдний үгэнд ордог бөх ч гэж бараг алга. Юм л болбол “Хайн” хэмээж, дахин барилдуулж байлаа. Гарьд цолны даваанд Д.Баасандорж М.Баяржавхлангаас арай хожуу унасан. Гэсэн ч дахин барилдаад аргагүй өвдөг шороодчихов. Орчин үеийн техник, технологи ашиглаад барилдаанаа зөв зүй­тэй шийдчихвэл бөхчүүд жилдээ нэг болдог наадмыг ингэж бал­лахгүйсэн.

Завхан аймгийн Нөмрөг сумын харьяат улсын заан М.Баяржавхлан, Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат улсын харцага С.Мөнхбат, Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын харьяат улсын өсөх идэр начин Г.Эрхэмбаяр, Говь-Алтай аймгийн Цээл сумын харьяат улсын начин Ж.Бат-Эрдэнэ нар найм давж, хүн бүхний хүсээд хүрдэггүй улсын гарьд цолыг хүртлээ. Ингэснээр шинэ аварга, шинэ арслан төрөх нь тодорхой болов. “Хэрвээ Ц.Бат-Эрдэнэ дархан аварга цолны төлөө тэмүүлж буй даян аварга Г.Өсөхбаярыг баараггүй хаяагүй бол тахимаа өгөхгүй бөөн юм болно шүү” гэх бодолтой үзэгч олон байсан.

Наймын давааны дараа улсын начин, харцага, заан цол хүртсэн бөхчүүд төрийн тэргүүнээсээ үнэмлэх, батламж, энгэрийн тэмдгээ гардлаа. Уг нь шинэ харцага, начингууд Төв цэнгэлдэх хүрээлэнг хамтдаа тойрч, наадамчидтай мэндчилдэгсэн. Гэтэл энэ жил эхлээд начингууд тойроод, үзэгчид баяр хүргэж шуугисан. Ерөнхийлөгчийн харцага цол олгох зарлигийг уншиж байхад цаана нь үзэгчид шуугиад байх сайхан санагдаагүйг хэлэхгүй өнгөрч боломгүй. Энэ бүхэн өнөөх л наадмын зохион байгуулалттай холбоотой. Шинэ начингууд тойрохын өмнө хамгийн залууд нь хурдан удмын даага бэлэглэдэг уламжлалтай. Гэтэл наадмын хөтөлбөр нэгэнт багтахгүй болсон тул хэн даа­га хөтөлснийг ч зарлаагүй. Сүүлд сонсох нь ээ, А.Батмөнх хамгийн залуу начнаар тодорсон гэнэ.

 

90 жилд төрсөн 20 дахь аварга

Өмнөх даваанд Д.Баасан­доржид унасан ч хөлийн цэцүүдийн “буян”-аар давсан М.Баяр­жавхлан арслан цолны даваанд энэ мэхэндээ шороод­чихлоо. Тэрбээр Г.Эрхэм­баярыг гарцаагүй хаясан ч дахин барилдаад барсангүй. Харин тунасан хоёрын барилдаан шуурхай болж, С.Мөнхбат Ж.Бат-Эрдэнийг өвдөг шороо­дуулснаар арслан цолд хүрсэн.

Есийн давааны дараа Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж найм давсан бөхчүүдэд гарьд, түрүү үзүүрт үлдсэн бөхчүүдэд арслан цолны үнэмлэх батламж, энгэрийн тэмдэг гардууллаа. Тэргүүн байр булаал­дахаар үлдсэн хоёр бөх хоёул “Монгол Улсын арслан” хэмээн цоллуулан барилдаж, давж түрүүлсэн нь аварга цол хүртэх болзолтой байсан нь тун содон. Монгол наадмын түүхэнд ямар ч бөх наадам өндөрлөсний дараа цол чимгээ хүртдэг. Харин энэ жил бид үзээгүй юмаа үзлээ.

Тэргүүн байрын төлөөх барил­даанд С.Мөнхбат Г.Эрхэм­баярыг гар ачих мэхээр өвдөг шороодуулж, Ардын хувьсгалын жилүүдэд төрсөн Монгол Улсын 20 дахь аварга цолтон болов. Түүнээс өмнө Г.Вандан, Г.Самдан, Н.Жамъян, Б.Түвдэндорж, Ц.Чимэд-Очир, Ш.Батсуурь, Ж.Цэвээнравдан, Д.Дамдин, С.Цэрэн, Ж.Мөнхбат, Х.Баянмөнх, Ч.Бээжин, Д.Цэрэнтогтох, Д.Хадбаатар, Б.Бат-Эрдэнэ, О.Бал­жин­ням, А.Сүхбат, Г.Өсөхбаяр, Д.Сумъяа­базар нар аварга хэмээх эрхэм алдрыг хүртсэн билээ. Түүнчлэн Увсын бөхчүүдийн улсын наадмаас хүртсэн 13 дахь түрүү болов. Энэ нутгийн дархан аварга Х.Баянмөнх 10, улсын аварга О.Балжинням, улсын арслан Б.Ганбат нар тус бүр нэг удаа түрүүлж байлаа. С.Мөнхбат нэг дор арслан, аварга гэсэн хоёр хүндтэй цол хүртлээ. Түүн шиг нэг нэг наадамд хоёр цол хүртсэн бөх түүхэнд үгүй.

Үүнтэй холбоотой нэг зүйл хэлмээр санагдлаа. Энд логикийн том алдаа гараад байгаа юм. Бусад даваанд бусад цолыг ч дор дор нь өгье л дөө. Жишээ нь шууд долоо давсан Ч.Санжаадамба улсын заан цол хүртсэн. Тэгвэл тавын давааны дараа начин, зургаагийн давааны дараа харцага, долоогийн давааны дараа заан цолыг нь гардуулах хэрэгтэй биз дээ. Түүнчлэн “Улсын арслан цолтой бөх ес давж үзүүрлэвэл улсын аварга цол хүртэнэ” гэсэн заалт бий. Түрүү үзүүрийн барилдаанд улсын арслан цолтой барилдсан Г.Эрхэмбаяр өвдөг шороодож үзүүрлэсэн. Тэрбээр арслан цолтой байсан уу гэвэл байсан, үзүүрлэсэн үү гэвэл үзүүрлэсэн, үзүүрлэхдээ ес давсан уу гэвэл ес давсан. Тэр заалтыг бариад шүүхдээд явбал ч нэг юм дуулгана даг. Түүхт 90 жилийн ойн наадмын бөхийн барилдаан 23:30-д өндөрлөв.

 

1024 бөх барилдуулах хэрэг байна уу

Ер нь монгол наадам, монгол бөхтэй холбоотой шинэчлэх, тодорхой болгох зүйл маш олон байна. Үүнийг эртхэн шийдэж, нэг мөр болгохгүй бол горьгүй нь. 1024 бөх барилдуулж, энэ жилийнх шиг заваарснаас чанартай 512-ыг зодоглуулсан нь дээр. Адаглаад л өөр өөр тооны бөх барилдах нь олон бөхийн амжилтыг баллаж байна шүү дээ. Энэ жилийн наадамд түрүүлсэн С.Мөнхбат, үзүүрлэсэн Г.Эрхэмбаяр нарын амжилтыг үгүйсгэх гэсэнгүй. Сайхан барилдаж, ард түмнээ баярлуулсан. Гэхдээ нэг удаа ес давж үзүүрлэсэн Г.Эрхэмбаяр арслан таван удаа найм давж үзүүрлэсэн Д.Мөнх-Эрдэнэ арслангийн өмнө ам авах боллоо. Хэрвээ арваад жилийн өмнөх наадамд 1024 бөх барилддаг байсан бол Д.Мөнх-Эрдэнэ арслан таван удаа ес давж үзүүрлэх л байсан байх.

С.Мөнхбат нэг удаа арав давж түрүүлээд улсын аварга болчихлоо. Энэ эрхэм цолыг хайрлаж, хэмжээнд нь хүрч барилдах хариуцлагатай үүрэг оногдож байна гэсэн үг. Нэг удаа 10 давж түрүүлснээс гадна хоёр удаа ес давж үзүүрлэсэн амжилттай С.Шагж, Л.Чимэд, М.Лхагва гэсэн улсын арслан цолтой бөхчүүд байдаг юм шүү. Өнөөдөр С.Мөнхбат тэднээс амжилтаар бага ч цолоор илүү болчихлоо. Тиймээс дахин түрүүлж, цолынхоо эрэмбийг харуулахыг ард түмэн хүлээж байна.

Давсан бөх унаж, унасан нь тахимаа өгөөгүй наадам, 8.2 out of 10 based on 13 ratings